การตรวจคัดกรอง และ การวินิจฉัยโรคเบาหวาน

การตรวจคัดกรอง และ การวินิจฉัยโรคเบาหวาน

            โรคเบาหวานเป็นโรคที่มีกลูโคสในเลือดสูงอย่างถาวร ดั้งนั้นการวินิจฉัยโรคเบาหวานคือ การตรวจหาภาวะที่แสดงถึงการมีกลูโคสในเลือด(hyperglycemia) ซึงถ้าเป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 1 จะค่อยข้างง่ายในการเกิด hyperglycemia จะเฉียบพลันแลพรุนแรงร่วมกับการมีเมตาบอลิซึมที่เปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน ในทางตรงข้ามการวินิจฉัยผู้ป่ายโรคเบาหวานชนิดที่ 2 จะยากเนื่องจากภาวะ hyperglycemia มักจะไม่รุนแรงพอที่จะทำให้ผู้ป่วยรู้สึกถึงความผิดปกติได้ แต่ก็เพียงพอที่จะทำให้เกิดโรคแทรกซ้อนได้ จึงมีความจำเป็นที่จะต้องได้รับการวินิจฉัยและรักษา ซึงเกณฑ์การวินิจฉัยมีดังนี้

            1) มีอาการของโรคเบาหวานร่วมกับการมีระดับของกลูโคสในกระแสเลือดที่ทำการเจาะ ณ เวลาใดๆ (random plasma glucose) > 200 มก./ดล.

            2) มีค่ากลูโคสในเลือดขณะอดอาหารอย่างน้อย  8 ชั่วโมง (FPG) > 126 มก./ดล.

            3) มีค่า oral glucose tolerance test  ที่ทำการเจาะหลังจากให้กลูโคส 75 กรัม ไปแล้ว 2ชั่วโมง (2-h OGTT) > 200 มก./ดล.

            4) จากข้อกำหนดของ ADA ในปี พ.ศ. 2553 เกณฑ์ที่เพิ่มขึ้นมาอีกหนึ่งข้อมีค่า  ที่ทำการตรวจโดยวิธีที่ได้รับการรับรองหรือปรับมาตรฐานโดย NGSP (National Glycohemoglobin Standardization Program) > 6.5%

            ในทางปฏิบัติแล้วเกณฑ์ข้อนี้อาจจะยังมีปัญหาสำหรับประเทศไทย เนื่องจากประเทศไทยมีอุบัติการณ์ของผู้ป่วนธาลัสซีเมีย ผู้ป่วยที่มีความผิดปกติของฮีโมโกลบิน (hemoglobin variants) และผู้ป่วยโรคโลหิตจางที่สูง ซึ่งที่ผ่านมาการตรวจระดับของ  จะเป็นไปเพื่อติดตามการควบคุมกลูโคสเท่านั้นจึงไม่เป็นปัญหามากนัก

            อย่างไรก็ตามการวินิจฉัยที่นิยมที่สุดในปัจจุบันคือการดูระดับน้ำตาลกลูโคสในขณะอดอาหาร 8 ชั่วโมงขึ้นไป โดยหลักเกณฑ์ในการวินิจฉัยโรคเบาหวานในข้อที่ 2-4 ควรทำการตรวจซ้ำโดยการเจาะเลือดอีกครั้งหนึ่งโดยวิธีเดิม แต่ถ้าจำเป็นต้องใช้การตรวจที่ต่างออกไปแล้วได้ผลไม่สอดคล้องกัน อย่างเช่นวิธีหนึ่งเข้าข่ายว่าเป็นโรคเบาหวานในขณะที่อีกวิธีบอกว่าไม่เป็น ให้ทำการตรวจซ้ำด้วยวิธีที่ได้ผลว่าเป็นโรคเบาหวานและถ้าผลการตรวจยืนยันว่าเป็นเบาหวานก็สามารถใช้ในการวินิจฉัยว่าเป็นโรคเบาหวานได้

            1.1 ลักษณะอาการของผู้ป่วยโรคเบาหวาน

            ผู้ป่วยโรคเบาหวานมักจะมีอาการต่อไปนี้ คือ

                        1) ปวดปัสสาวะบ่อบครั้งขึ้น เนื่องจากในกระแสเลือดและอวัยวะต่างๆ มีกลูโคสค้างอยู่มาก ไตจึงขับออกมาในน้ำปัสสาวะ ทำให้น้ำปัสสาวะหวาน

                        2) กระหายน้ำและดื่มน้ำในปริมาณมากๆต่อครั้ง กลูโคสที่ถูกขับออกมาในน้ำปัสสาวะจะดึงน้ำออกไปด้วย ทำให้ร่างกายขาดน้ำจึงทำให้ผู้ป่วยต้องการน้ำเข้าไปทดแทนที่สูญเสียออกมา

                        3) อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย ไม่มีเรี่ยวแรง การที่เซลล์ไม่สามารถนำกลูโคสไปใช้ทำให้เซลล์ขาดพลังงาน

                        4) น้ำหนักตัวลดโดยไม่ทราบสาเหตุ โดยเฉพาะหากน้ำหนักเคยมากมาก่อน อันเนื่องจากร่ายกายไม่สามารถนำกลูโคสไปสร้างพลังงานได้เต็มที่ จึงต้องนำพลังงานและไขมันจากกล้ามเนื้อมาใช้ทดแทน

                        5) ติดเชื้อบ่อยกว่าปกติ เช่น การติดเชื้อผิวหนังและกระเพาะอาหาร สังเกตได้จากเมื่อเป็นแผลแล้วแผลจะหายยากเนื่องจากระดับกลูโคสในกระแสเลือดเป็นอาหารอย่างดีให้กับเชื้อจุลชีพต่างๆ

                        6) อาการชาไม่ค่อยมีความรู้สึก เนื่องจากระดับกลูโคสที่สูงในกระแสเลือดจะทำลายเส้นประสาทให้เสื่อมสมรรถภาพลงความสามารถในการรับรู้ความรู้สึกจึงถดถอย

                        7) อาจจะมีอาการสายตาพร่ามองไม่ชัดเจน

                        8) อาจจะมีอาการของโรคหัวใจ และโรคไต

            1.2 ระดับกลูโคสในเลือดหลังงดอาหาร (Fasting plasma glucose; FPG)

            ระดับ FPG ในเลือดสูงกว่า 126 มก./ดล. มากกว่า 1 ครั้งของการเจาะเลือดถือเป็นเกณฑ์ที่ใช้ในการวินิจฉัยของโรคเบาหวานที่ใช้กันส่วนใหญ่ อย่างไรก็ตามมีการรายงานหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่าhyperglycemia นี้ เกิดขึ้นในช่วงท้ายของโรคเบาหวานชนิดที่ 2 แล้ว จึงเป็นวิธีที่ไม่มีความไวพอมีการศึกษาที่แสดงให้เห็นว่ากว่าร้อยละ 30 ของผู้ที่รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดโรคแทรกซ้อนเนื่องจาก ณ เวลาที่ได้รับวินิจฉัยได้เริ่มพัฒนาของโรคประมาณ 4-7 ปีก่อนหน้านั้นแล้ว แต่ถึงกระนั้นคณะกรรมการผู้เชี่ยวชาญก็แนะนำใช้การตรวจ FPG ในการตรวจกรองผู้ป่วยโรคเบาหวานโดยมีข้อกำหนดดังนี้ คือ ผู้ใหญ่ที่มีอายุตั้งแต่ 45 ปีขึ้นไปควรทำการตรวจทุกๆ 3 ปี นอกจากว่าจะเป็นเบาหวานอยู่แล้ว โดยผู้ที่มีลักษณะดังต่อไปนี้ควรได้รับการตรวจถี่ขึ้นคือ

·       มีภาวะอ้วน

·       บิดา-มารดามีประวัติเป็นเบาหวาน

·       มีประวัติการเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์ คลอดลูกออกมามีน้ำหนักตัวมากกว่า 9 ปอนด์

·       มีปริมาณของไตรกลีเซอไรด์เพิ่มขึ้น มากกว่า 250 มก./ดล.

·       มีประวัติความบกพร่องของการทนกลูโคส

            1.3 การทดสอบความทนกลูโคส (oral glucose tolerance test; OGTT )

            เป็นการตรวจระดับกลูโคสในเลือดหลังการกินกลูโคสเข้าไป เป็นวิธีที่มาความไวมากว่า FPG แต่ก็ถูกรบกวนด้วยปัจจัยต่างๆมากมาย นอกจากนี้ยังพบว่ากว่าร้อยละ 20 ของผลการตรวจ OGTT จะอยู่ในช่วงวินิจฉัยไม่ได้ เนื่องจากต้องปฏิบัติหลายประการ ดังนี้

การเตรียมตัวก่อนทดสอบ

            (1) ให้งดยาที่ไม่จำเป็นเพราะอาจมีผลต่อความทนกลูโคส

            (2) ให้รับประทานอาหารตามปกติ โดยให้มีการรับประทานอาหารประเภทคาร์โบไฮเดรตอย่างน้อย 150 กรัม อย่างน้อย 3 วันก่อนทดสอบ

            (3) ทำการทดสอบในผู้ป่วยที่อดอาหารแล้วประมาณ 10-16 ชั่วโมงในที่ผู้ป่วยยังเดินไปมาได้ ทั้งนี้ควรให้ผู้ถูกทดสอบนั่งอยู่กับที่และห้ามสูบบุหรี่

            (4) ห้ามทดสอบ OGTT ในผู้ที่กำลังป่วยหนักที่รักษาตัวอยู่ในโรงพยาบาล

            (5) ควรเริ่มการทดสอบในช่วงเวลา 7.00-9.00 น.

การเริ่มทดสอบ

            เริ่มทำการทดสอบโดยการเจาะเลือดผู้ถูกทดสอบเก็บไว้เป็นค่าเริ่มต้น จากนั้นให้ผู้ถูกทดสอบรับประทานกลูโคสจำนวน 75 กรัม ละลายในน้ำจำนวน 300 มล. โดยให้ดื่มให้หมดภายใน 5 นาที สำหรับเด็กให้ความเข้มข้นที่ 1.75 กรัม/กก.ของน้ำหนักตัว แล้วเจาะเก็บตัวอย่างเลือดที่เวลา 2 ชั่วโมง หลังได้รับกลูโคส

            1.4 Hemoglobin  ()

     ผู้ที่เป็นเบาหวานควรตรวจน้ำตาลสะสม หรือ   ทุก 2-3 เดือน ตามอายุของเม็ดเลือดแดง เพื่อดูว่า ช่วง 2-3 เดือนที่คุณไม่ได้มาหาหมอนั้นคุณมีการควบคุมเบาหวานได้ดีแค่ไหน ซึ่งตัวเลขเป้าหมายที่บอกว่าการควบคุมเบาหวานอยู่ในเกณฑ์ที่ดีนั้นคือ น้อยกว่า 7% แต่ถ้าสามารถควบคุมน้ำตาลให้อยู่ในเกณฑ์ที่ดีได้อย่างต่อเนื่อง หมออาจลดการตรวจลงเหลือแค่ปีละ 2 ครั้ง

            สามารถตรวจ Hemoglobin  เวลาใดก็ได้ ไม่ต้องอดอาหาร และถึงแม้ผู้เป็นเบาหวานบางคนอยากให้ผลน้ำตาลดีเวลามาหาหมอโดยการอดของหวานก่อนมาเจาะเลือด 2-3 วัน ก็ไม่ได้ทำให้ค่า Hemoglobin เปลี่ยนแปลง ดังนั้นถ้าต้องการให้น้ำตาลในเลือด และ Hemoglobin  อยู่ในเกณฑ์ที่ดี ต้องดูแลตนเองและควบคุมเบาหวานอย่างสม่ำเสมอ เพื่อชะลอและป้องกันการเกิดโรคแทรกซ้อนที่จะตามมาจากการควบคุมน้ำตาลไม่ได้

บรรณานุกรม

จุมพล  วิลาศรัศมี, ตรีชฎา  บุญจันทร์ และ ณปภัช  โพธิ์พรหม. แผลเบาหวาน.พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพฯ : โครงการตำรารามาธิบดีคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล, 2556

เทพ หิมะทองคำ และคณะ.ความรู้เรื่องเบาหวาน ฉบับสมบูรณ์.พิมพ์ครั้งที่ 3 กรุงเทพฯ : วิทยพัฒน์, 2555

รัชดา  เครสซี่. โรคเบาหวาน : ความรู้พื้นฐานและการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่เกี่ยวข้อง. พิมพ์ครั้งที่ 1. เชียงใหม่ : มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2557

สิริอร  สินธุ และพิเชต  วงรอด. การจัดการรายกรณีผู้ป่วยโรคเบาหวาน และความดันโลหิตสูง. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : สมาคมผู้จัดการรายกรณีประเทศไทย, 2557

สารัช  สุนทรโยธิน และ ปฏิณัฐ  บูรณะทรัพย์ขจร. ตำราโรคเบาหวาน ( Diabetes mellitus). พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพฯ: คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2555

อัญชลี อิ่นอ้าย. “การป้องกันและรักษาโรคเบาหวาน” 2558.

 [ระบบออนไลน์]. แหล่งที่มา http://www.natureshop.in.th  (28 ตุลาคม 2560)